- Ο Γκάντι υποστήριζε την ανεξαρτησία της Ινδίας χωρίς ανατροπή της αστικής εξουσίας και προωθούσε την ταξική συνεργασία και κοινωνική συμφιλίωση.
- Η θεωρία του περί «κηδεμονίας του πλούτου» επιτρέπει στους καπιταλιστές να διατηρούν την περιουσία τους, αν διαχειρίζονται το πλούτο προς όφελος της κοινωνίας.
- Η κομμουνιστική κριτική επισημαίνει πως ο Γκάντι δεν αμφισβήτησε την καπιταλιστική εκμετάλλευση, σε αντίθεση με τον κομμουνισμό που στοχεύει στην κατάργηση των ταξικών σχέσεων.
Ο Μαχάτμα Γκάντι παρουσιάζεται από την κυρίαρχη ιστοριογραφία ως παγκόσμιο σύμβολο της ειρήνης, της ελευθερίας και της μη βίας. Πίσω όμως από την εξιδανικευμένη εικόνα του βρίσκεται μια πολιτική φιλοσοφία που, παρά τον αντιαποικιακό της χαρακτήρα, δεν αμφισβήτησε τις βάσεις της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.
Ο Γκάντι αγωνίστηκε για την ανεξαρτησία της Ινδίας από τη Βρετανική Αυτοκρατορία, όχι όμως για την ανατροπή της αστικής εξουσίας. Αντίθετα, υποστήριζε την ταξική συνεργασία, την κοινωνική συμφιλίωση και τη διατήρηση της ατομικής ιδιοκτησίας. Δεν είναι τυχαίο ότι διατηρούσε στενές σχέσεις με ισχυρούς Ινδούς επιχειρηματίες, οι οποίοι στήριζαν οικονομικά και πολιτικά τη δράση του.
Χαρακτηριστική ήταν η θεωρία του περί «κηδεμονίας του πλούτου» (trusteeship), σύμφωνα με την οποία οι καπιταλιστές μπορούσαν να διατηρούν τις περιουσίες τους, αρκεί να τις διαχειρίζονταν προς όφελος της κοινωνίας. Με άλλα λόγια, αντί να καταργηθεί η εκμετάλλευση, οι εκμεταλλευτές καλούνταν να γίνουν περισσότερο φιλάνθρωποι.
Για τον μαρξισμό, όμως, το πρόβλημα δεν είναι αν ο καπιταλιστής είναι καλός ή κακός άνθρωπος. Είναι ότι κατέχει τα μέσα παραγωγής και ιδιοποιείται τον πλούτο που παράγουν οι εργαζόμενοι.
Αντίστοιχα, η απόλυτη προσήλωση του Γκάντι στη μη βία λειτουργούσε και ως πολιτικό όριο στη λαϊκή κινητοποίηση. Το 1922 ανέστειλε το μαζικό κίνημα μη συνεργασίας μετά τη βίαιη σύγκρουση στο Τσαούρι Τσαούρα, προκαλώντας αντιδράσεις μεταξύ των αγωνιστών της ανεξαρτησίας.
Την ίδια περίοδο, εργάτες, αγρότες και επαναστάτες αγωνίζονταν όχι μόνο ενάντια στη βρετανική αποικιοκρατία, αλλά και για βαθύτερες κοινωνικές αλλαγές. Η γκαντική πολιτική, αντίθετα, επιδίωκε την εθνική απελευθέρωση χωρίς ανατροπή των υφιστάμενων ταξικών σχέσεων.
Το 1947 η Ινδία απέκτησε την ανεξαρτησία της. Οι Βρετανοί αποχώρησαν, όμως η καπιταλιστική ιδιοκτησία, οι κοινωνικές ανισότητες και η εκμετάλλευση παρέμειναν. Η πολιτική ανεξαρτησία δεν συνοδεύτηκε από κοινωνική επανάσταση.
Αυτή είναι και η ουσία της κομμουνιστικής κριτικής στον Γκάντι. Η αστική ιδεολογία εξυψώνει τη φιλοσοφία της ταξικής συμφιλίωσης, επειδή δεν θέτει ως προϋπόθεση της κοινωνικής αλλαγής την κατάργηση της οικονομικής εξουσίας των καπιταλιστών.
Ο Γκάντι υπήρξε σημαντική προσωπικότητα του αντιαποικιακού αγώνα. Αυτό όμως δεν αναιρεί τον ταξικό χαρακτήρα των πολιτικών του επιλογών ούτε δικαιολογεί την αγιοποίησή του.
Γιατί η πραγματική απελευθέρωση ενός λαού δεν έρχεται απλώς όταν φεύγει ο ξένος κατακτητής και τη θέση του παίρνει η ντόπια αστική τάξη. Έρχεται όταν καταργούνται οι σχέσεις που επιτρέπουν την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Και αυτή ακριβώς είναι η διαφορά ανάμεσα στον γκαντισμό και τον κομμουνισμό: ο πρώτος επιδίωκε να συμφιλιώσει τις τάξεις, ενώ ο δεύτερος αγωνίζεται για την κατάργησή τους.
