- Ο καπιταλισμός παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο σύστημα παραγωγής, όμως η ιστορία αποδεικνύει πως καμία κοινωνική δομή δεν είναι αιώνια.
- Η εκμετάλλευση εργαζομένων μέσα στον καπιταλισμό βασίζεται στην υπεραξία που παράγεται και που ιδιοποιείται ιδιωτικά, παρά τις υποσχέσεις για ισότητα.
- Η σοσιαλδημοκρατία επιδιώκει κοινωνική δικαιοσύνη χωρίς να καταργεί την ιδιωτική ιδιοκτησία, ενώ ο φασισμός και ναζισμός καταστέλλουν την ταξική πάλη και διατηρούν καπιταλιστικές σχέσεις.
Το τέλος του καπιταλισμού: Το τελευταίο ταξικό σύστημα και οι αντιφάσεις του
Μας έχουν πείσει ότι ο καπιταλισμός είναι μονόδρομος. Ότι χωρίς αφεντικά δεν υπάρχει παραγωγή, χωρίς κέρδος δεν υπάρχει πρόοδος και χωρίς εκμετάλλευση δεν υπάρχει οικονομία. Μόνο που η ιστορία έχει αποδείξει πως κανένα κοινωνικό σύστημα δεν είναι αιώνιο. Ούτε η δουλοκτησία ήταν ούτε η φεουδαρχία. Γιατί να είναι ο καπιταλισμός;
Ο Καρλ Μαρξ, ήδη από το 1859, στη Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, χαρακτήριζε τις αστικές σχέσεις παραγωγής ως την τελευταία ανταγωνιστική μορφή της κοινωνικής παραγωγής. Όχι επειδή ο καπιταλισμός θα εξαφανιζόταν από μόνος του, αλλά επειδή μέσα στην ίδια του την ανάπτυξη δημιουργούνται οι υλικές προϋποθέσεις για την υπέρβαση των ταξικών ανταγωνισμών.
Σήμερα η ανθρωπότητα διαθέτει τεράστιες παραγωγικές δυνατότητες. Η επιστήμη, η τεχνολογία και η αυτοματοποίηση θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν αξιοπρεπή ζωή και λιγότερη εργασία για όλους. Κι όμως, εκατομμύρια άνθρωποι δυσκολεύονται να πληρώσουν το ενοίκιο, το ρεύμα ή τα τρόφιμα του μήνα.
Γιατί; Επειδή η παραγωγή είναι κοινωνική, αλλά ο πλούτος που παράγεται ιδιοποιείται ιδιωτικά.
Στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου, ο Μαρξ αναλύει πώς ο εργαζόμενος παράγει μεγαλύτερη αξία από την αξία της εργατικής του δύναμης, την οποία λαμβάνει ως μισθό. Αυτή η υπεραξία αποτελεί τη βάση της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη υποκρισία του σύγχρονου καπιταλισμού.
Μιλά ασταμάτητα για ανθρώπινα δικαιώματα, ισότητα, ελευθερία και δημοκρατία. Παρουσιάζεται ως ο μεγάλος υπερασπιστής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Την ίδια στιγμή θεωρεί απολύτως φυσιολογικό ένας άνθρωπος να διαθέτει δισεκατομμύρια και κάποιος άλλος να μην έχει ούτε να φάει.
Τι είδους ισότητα είναι αυτή, όταν ο ένας μπορεί να αγοράσει ολόκληρες επιχειρήσεις, μέσα ενημέρωσης και πολιτική επιρροή, ενώ ο άλλος δεν μπορεί να εξασφαλίσει ούτε μια αξιοπρεπή κατοικία;
Μας μιλούν για ίσες ευκαιρίες, αλλά αποφεύγουν να μιλήσουν για την οικονομική εξουσία. Γιατί στον καπιταλισμό μπορεί όλοι να είναι τυπικά ίσοι απέναντι στον νόμο, αλλά ο δισεκατομμυριούχος και ο άνεργος δεν έχουν ούτε την ίδια δύναμη ούτε τις ίδιες πραγματικές δυνατότητες.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι ο καπιταλιστικός κόσμος, που διαφημίζει διαρκώς τη δημοκρατία και την ισότητα, εξακολουθεί να συμβιώνει ακόμη και με μοναρχίες. Κληρονομικά αξιώματα, βασιλικοί θεσμοί και προνόμια συνυπάρχουν με τις σύγχρονες καπιταλιστικές οικονομίες.
Ακόμη και εκεί όπου οι μονάρχες έχουν κυρίως συμβολικό ρόλο, η κληρονομική τους θέση αποτελεί μια ολοφάνερη αντίφαση με την αρχή της ισότητας.
Η σοσιαλδημοκρατία και η χαζή υπόσχεση ενός ανθρώπινου καπιταλισμού
Και όταν οι αντιφάσεις του συστήματος γίνονται πλέον δύσκολο να κρυφτούν, εμφανίζεται η σοσιαλδημοκρατία με την υπόσχεση ενός δικαιότερου, πιο ανθρώπινου καπιταλισμού.
Υπόσχεται αναδιανομή του πλούτου, κοινωνική δικαιοσύνη και περιορισμό των ανισοτήτων, χωρίς όμως να καταργεί την ιδιωτική ιδιοκτησία των βασικών μέσων παραγωγής.
Από μαρξιστική σκοπιά, εδώ βρίσκεται το όριο της σοσιαλδημοκρατίας. Μπορεί να διεκδικεί και να επιτυγχάνει ουσιαστικές κοινωνικές κατακτήσεις, αλλά δεν καταργεί τη σχέση κεφαλαίου και μισθωτής εργασίας που παράγει την εκμετάλλευση.
Μπορείς να φορολογήσεις περισσότερο τον καπιταλιστή, να αυξήσεις τον κατώτατο μισθό και να βελτιώσεις τις κοινωνικές υπηρεσίες. Όμως ο καπιταλιστής εξακολουθεί να κατέχει τα μέσα παραγωγής και ο εργαζόμενος εξακολουθεί να πουλά την εργατική του δύναμη για να ζήσει.
Αυτή είναι η βασική αντίφαση της σοσιαλδημοκρατικής υπόσχεσης: επιδιώκει να περιορίσει τις συνέπειες της εκμετάλλευσης, διατηρώντας τις οικονομικές σχέσεις από τις οποίες αυτή προκύπτει.
Φασισμός και ναζισμός: Η βίαιη καταστολή της ταξικής σύγκρουσης
Στην άλλη πλευρά της ιστορικής εμπειρίας βρίσκονται ο φασισμός και ο ναζισμός. Διαφορετικά φαινόμενα από τη σοσιαλδημοκρατία, με ανοιχτά αντιδημοκρατικό, αντικομμουνιστικό και κατασταλτικό χαρακτήρα.
Ο φασισμός διακήρυξε την εθνική ενότητα πάνω από τις κοινωνικές τάξεις, παρουσιάζοντας την ταξική πάλη ως απειλή για το έθνος. Στην πράξη, όμως, η κατάργηση της ταξικής σύγκρουσης δεν σήμαινε κατάργηση της εκμετάλλευσης, αλλά καταστολή της ανεξάρτητης εργατικής οργάνωσης.
Στη ναζιστική Γερμανία, το 1933, καταργήθηκαν τα ελεύθερα εργατικά συνδικάτα και αντικαταστάθηκαν από μια οργάνωση ελεγχόμενη από το καθεστώς. Η πολιτική αντιπολίτευση εξοντώθηκε, ενώ ο αντικομμουνισμός αποτέλεσε βασικό στοιχείο της ναζιστικής ιδεολογίας.
Ο ναζισμός, παρά τη λέξη «σοσιαλισμός» στην ονομασία του, δεν επιδίωξε την κατάργηση των κοινωνικών τάξεων. Οργάνωσε μια φυλετική δικτατορία, με διώξεις, καταναγκαστική εργασία, επιθετικούς πολέμους και γενοκτονία.
Η μαρξιστική κριτική εξετάζει πώς αυτά τα καθεστώτα διατήρησαν βασικές σχέσεις καπιταλιστικής ιδιοκτησίας, ενώ συνέτριψαν τις οργανώσεις που μπορούσαν να αμφισβητήσουν την εξουσία τους.
Δεν πρόκειται, βέβαια, για ταυτόσημες πολιτικές διαδρομές. Η σοσιαλδημοκρατία λειτούργησε μέσα σε κοινοβουλευτικά συστήματα και συνέβαλε σε κοινωνικές κατακτήσεις. Ο φασισμός και ο ναζισμός κατέλυσαν τις δημοκρατικές ελευθερίες και επέβαλαν δικτατορίες.
Το κρίσιμο ερώτημα από τη σκοπιά της ταξικής ανάλυσης παραμένει: ποιος κατέχει τα μέσα παραγωγής, ποιος ελέγχει τον κοινωνικό πλούτο και ποιος τελικά έχει την εξουσία;
Το πρόβλημα δεν είναι η διαχείριση, αλλά το ίδιο το σύστημα
Κάθε φορά που ξεσπά μια οικονομική κρίση, οι εργαζόμενοι καλούνται να κάνουν θυσίες. Να δεχτούν χαμηλότερους μισθούς, ακριβότερη ζωή και λιγότερα δικαιώματα για να σωθεί η οικονομία.
Αλλά ποια οικονομία; Αυτή που παράγει τον πλούτο ή αυτή που εξασφαλίζει την κερδοφορία των ιδιοκτητών του;
Ο Μαρξ ανέλυσε τις κρίσεις ως εκδηλώσεις των αντιφάσεων της καπιταλιστικής παραγωγής. Μιας οικονομίας που αναπτύσσει διαρκώς τις παραγωγικές της δυνατότητες, αλλά τις υποτάσσει στην ανάγκη της συσσώρευσης κεφαλαίου.
Από αυτή την οπτική, το πρόβλημα δεν λύνεται με την αναζήτηση καλύτερων καπιταλιστών ή αποκλειστικά με μια πιο αποτελεσματική διαχείριση.
Το πρόβλημα βρίσκεται στις ίδιες τις σχέσεις ιδιοκτησίας και παραγωγής, που επιτρέπουν σε μια μειοψηφία να ελέγχει τον πλούτο που δημιουργεί η κοινωνική εργασία.
Στη μαρξιστική θεώρηση, ο καπιταλισμός αποτελεί την τελευταία ανταγωνιστική μορφή κοινωνικής παραγωγής, επειδή η ιστορική υπέρβασή του ανοίγει τη δυνατότητα κατάργησης των ίδιων των κοινωνικών τάξεων.
Αυτή είναι και η ουσία της κομμουνιστικής προοπτικής που περιγράφει ο Μαρξ στην Κριτική του Προγράμματος της Γκότα: μια κοινωνία στην οποία η ανάπτυξη της παραγωγής θα επιτρέπει την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών πέρα από τα όρια της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.
Φυσικά, αυτό δεν πρόκειται να συμβεί αυτόματα. Οι κοινωνικές σχέσεις δεν αλλάζουν επειδή απλώς αποδεικνύονται άδικες. Αλλάζουν μέσα από την ταξική πάλη, την οργάνωση και τη συνειδητή δράση των ανθρώπων.
Ο καπιταλισμός δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Είναι ένα ιστορικό σύστημα που, παρά την τεράστια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, εξακολουθεί να στηρίζεται στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Δεν είναι ουτοπία να διεκδικείς μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση. Παράλογο είναι να θεωρείς φυσιολογικό ότι κάποιος μπορεί να διαθέτει δισεκατομμύρια, ενώ ένας άλλος πεθαίνει από την πείνα, και ταυτόχρονα να μιλάς για ισότητα, ελευθερία και ανθρώπινα δικαιώματα.
Το τέλος του καπιταλισμού δεν θα είναι το τέλος του κόσμου.
Θα μπορούσε να είναι το τέλος της τελευταίας ταξικής κοινωνίας και η αρχή μιας πραγματικά ανθρώπινης ιστορίας. Μιας κοινωνίας όπου ο πλούτος θα υπηρετεί εκείνους που τον παράγουν και όχι μια μειοψηφία που ζει από την εκμετάλλευσή τους.
Βιβλιογραφία
- Καρλ Μαρξ, Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας (1859), Πρόλογος.
- Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο, Τόμος Α΄ (1867), κεφάλαια 7 και 9.
- Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (1848), Κεφάλαιο Ι.
- Καρλ Μαρξ, Κριτική του Προγράμματος της Γκότα (1875), Μέρος Ι.
- David Miller, Social Democracy, Routledge Encyclopedia of Philosophy (1998).
- United States Holocaust Memorial Museum, Fascism, Gleichschaltung: Coordinating the Nazi State και Foundations of the Nazi State.
