- Το 2025 μια εταιρεία προσφέρει μέσω διαφημίσεων στην Νέα Υόρκη υπηρεσίες για να δημιουργήσουν το «καλύτερο μωρό» με γενετικό έλεγχο χαρακτηριστικών.
- Η νεο-ευγονική, που αποφεύγει τον όρο «ευγονική», βασίζεται στην ατομική επιλογή και συνδέεται με τον σύγχρονο καπιταλιστικό ατομικισμό.
- Η φιλελεύθερη ευγονική εστιάζει στη βελτίωση του ανθρώπου, αλλά αμφισβητείται η έννοια του «καλύτερου» και τα ηθικά διλήμματα της επιλογής χαρακτηριστικών.
Το 2025, μια σειρά διαφημίσεων, που είχε τοποθετήσει μια εταιρεία με την ονομασία «Nucleus Genomics» σε όλο το δίκτυο του μετρό της Νέας Υόρκης, υποσχόταν στους υποψήφιους γονείς ότι μπορούσαν πλέον να αποκτήσουν το «καλύτερο μωρό».
Μέσω αφισών που ισχυρίζονταν ότι «το ύψος είναι κατά 80% γενετικό» και «η νοημοσύνη κατά 50%», οι πιθανοί πελάτες οδηγούνταν σε έναν ιστότοπο που περιγράφει λεπτομερώς μια δαπανηρή, ολοκληρωμένη διαδικασία εξωσωματικής γονιμοποίησης. Έως και 20 έμβρυα θα υποβάλλονταν σε έλεγχο για κάθε γενετική διαταραχή που υπάρχει, αλλά και για το χρώμα των ματιών και των μαλλιών, καθώς και για χαρακτηριστικά που κυμαίνονται από τη δύναμη και τη μακροζωία έως την αϋπνία και την… ανδρική φαλάκρα.
Ήταν ένα διαφημιστικό σλόγκαν τέλεια προσαρμοσμένο στην εποχή μας. Ήδη επιδιώκουμε να βελτιστοποιήσουμε τον εαυτό μας με κάθε τρόπο, μέσω ενός υγιεινού και ακριβώς ελεγχόμενου τρόπου ζωής. Μέσω της μέτρησης και της ποσοτικοποίησης των προγραμμάτων άσκησης, της διατροφής και ακόμη και των προτύπων ύπνου, μπορούμε να αξιολογήσουμε αν ζούμε τη ζωή μας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, οπότε γιατί να μην αποκτήσουμε και το καλύτερο μωρό;
Αν και μπορεί να μην είμαστε δισεκατομμυριούχοι που αναζητούν την αθανασία, όλοι ζούμε συνεχώς υπό την αμείλικτη επιταγή να αγωνιζόμαστε για την ανθρώπινη τελειότητα, τόσο στη δική μας γενιά όσο και στην επόμενη. Και παρόλο που έχει πάρει μια νέα, καταναλωτική μορφή, επικεντρωμένη στο ατομικό εγώ, αυτή η επιταγή έχει ένα οικείο όνομα: ευγονική.
Η νεο-ευγονική και ο στόχος για το «καλύτερο μωρό»
Οι εταιρείες που ασχολούνται με την γονιδιωματική τείνουν να αποφεύγουν τον όρο «ευγονική», και όχι άδικα. Αν και η λέξη προέρχεται από την ελληνική έννοια της «καλής γέννησης», μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ευγονική αποδοκιμάστηκε ευρέως ως ρατσιστικό, ψευδοεπιστημονικό κίνημα. Ο δηλωμένος στόχος της ήταν η βελτίωση του ανθρώπινου είδους, αλλά τα πιο απτά αποτελέσματά της ήταν η ακούσια στείρωση και ο αναγκαστικός εγκλεισμός «κατώτερων» ανθρώπων σε πολλές χώρες και, στη ναζιστική Γερμανία, η μαζική δολοφονία ανθρώπων που θεωρούνταν απειλή για την «ανώτερη φυλή».
Τις προηγούμενες δεκαετίες, ωστόσο, η ευγονική ήταν δημοφιλής μεταξύ επιστημόνων, πολιτικών και του ευρύτερου κοινού. Αν και πολλοί από τους υποστηρικτές της ήταν ελιτιστές, σεξιστές και ρατσιστές αντιδραστικοί, υπήρχαν και προοδευτικοί ευγονιστές, σοσιαλιστές ευγονιστές και φεμινίστριες με ευγονική νοοτροπία. Ενώ ορισμένοι εξ αυτών υποστήριζαν την αναγκαστική στείρωση ατόμων που θεωρούνταν ακατάλληλα για αναπαραγωγή, άλλοι υποστήριζαν το δικαίωμα των γυναικών στον έλεγχο των γεννήσεων ως μέσο κοινωνικής βελτίωσης. Άλλωστε, η πεποίθηση ότι πολλά χαρακτηριστικά των ανθρώπων ήταν έντονα κληρονομικά δεν ήταν ασυμβίβαστη με την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι χρειάζονταν επίσης καλές συνθήκες υγιεινής, συστήματα δημόσιας υγείας και κοινωνικής πρόνοιας, καθώς και πρόσβαση στην εκπαίδευση, προκειμένου να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητές τους.
Είναι αδύνατο να κατανοήσουμε την ελκυστικότητα της ευγονικής χωρίς να συνειδητοποιήσουμε ότι περιελάμβανε τόσο ουτοπικά όσο και δυστοπικά στοιχεία. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, διότι η επιστροφή της ευγονικής περιλαμβάνει επίσης και τα δύο. Και η ευγονική έχει πράγματι επιστρέψει, ακόμη και με την παλιά της ονομασία. Αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «νεο-ευγονική αναβίωση» παίρνει μερικές φορές μια ρητά ρατσιστική, υπέρ της λευκής υπεροχής μορφή.
Μιλάει για τα ποσοστά γεννήσεων, τα επίπεδα IQ και την επικείμενη «κατάρρευση του πολιτισμού» της Δύσης. Εστιάζει σε αυτό που θεωρεί ως διακριτές, άνισες φυλετικές ομάδες. Αυτή η μορφή νεο-ευγονικής είναι εύκολο να απορριφθεί από όσους θεωρούν τους εαυτούς τους διαφωτισμένους. Ωστόσο, μια άλλη μορφή της είναι αναμφισβήτητα πολύ πιο διαδεδομένη. Είναι προσεκτική ως προς τις λέξεις και τις ετικέτες και αποφεύγει την κρατική διαχείριση των πληθυσμών, εστιάζοντας στην ατομική ελευθερία επιλογής. Κατά μία έννοια, αυτή η μορφή ευγονικής δεν εξαφανίστηκε ποτέ πραγματικά.
Προς το τέλος του περασμένου αιώνα, ορισμένοι φιλόσοφοι και βιοηθικολόγοι άρχισαν να υποστηρίζουν αυτό που αποκαλούσαν «φιλελεύθερη ευγονική». Ο Νίκολας Άγκαρ, καθηγητής ηθικής από τη Νέα Ζηλανδία, και ο Τζούλιαν Σαβουλέσκου, Αυστραλός φιλόσοφος και βιοηθικός,συγκαταλέγονται μεταξύ των προσωπικοτήτων που έχουν υποστηρίξει ότι αυτή η μορφή ευγονικής, η οποία βασίζεται στην ελευθερία επιλογής των γονέων για το μωρό τους, είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από την καταπιεστική ευγονική του παρελθόντος, η οποία αποσκοπούσε στην κινητοποίηση του κράτους για τον περιθωριοποίηση ή ακόμη και την εξόντωση ολόκληρων ομάδων.
Οι ρίζες αυτού του αναπροσανατολισμού είναι πολύ παλαιότερες. Σύμφωνα με τον ιστορικό Nathaniel Comfort, η ευγονική είχε ήδη αρχίσει να μετατοπίζει την προσοχή της από τον πληθυσμό στο άτομο στα μέσα του 20ού αιώνα, παράλληλα με την άνοδο της ιατρικής γενετικής. Αυτό οφειλόταν εν μέρει στο γεγονός ότι οι καταπιεστικές ευγονικές πολιτικές ήταν αμφιλεγόμενες, και εν μέρει στο ότι η ιατρική γενετική ήταν μια αναπτυσσόμενη επιστήμη, πολύ διαφορετική από τις ψευδοεπιστημονικές υποθέσεις του παρελθόντος.
Στις ΗΠΑ, τα αρχεία ευγονικής διατηρούσαν ένα συνονθύλευμα παρατηρήσεων βασισμένων σε προκαταλήψεις σχετικά με τη φυλή, την κοινωνική τάξη και το φύλο. Οι κλινικές ιατρικής γενετικής ανέπτυσσαν γνώσεις και εργαλεία με πραγματική και αυξανόμενη προγνωστική ισχύ.
Σήμερα, οι διαδικασίες προγεννητικού ελέγχου αποτελούν μέρος της συνήθους ιατρικής πρακτικής εδώ και δεκαετίες, με κύριο στόχο τον εντοπισμό αναπηριών και ασθενειών. Το σύνδρομο Down γίνεται πολύ σπάνιο σε χώρες που διευκολύνουν τον προγεννητικό έλεγχο. Στη Δανία, για παράδειγμα, πραγματοποιείται διακοπή της κύησης σε πάνω από το 95% των περιπτώσεων όπου έχει διαπιστωθεί το σύνδρομο Down.
«Γεννητικότητα» vs «Τα καλύτερα μωρά»
Φυσικά θέλουμε το καλύτερο για τα παιδιά μας. Σε μια νεοφιλελεύθερη κοινωνία, που έχει εμμονή με τη μεγιστοποίηση κάθε πτυχής της ζωής, το «καλύτερο» μπορεί εύκολα να καταλήξει να σημαίνει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Μια εταιρεία όπως η Nucleus το γνωρίζει αυτό. Παίζοντας με τον όρο «διαγενεακός πλούτος», ο ιστότοπός της υπονοεί ότι οι πελάτες μπορούν να αγοράσουν «διαγενεακή υγεία», εξασφαλίζοντας έτσι ένα είδος ενσωματωμένου ασφαλιστηρίου συμβολαίου ενάντια στην επιδείνωση της δημόσιας υγείας και των κοινωνικών υπηρεσιών. Τον 20ό αιώνα, η ευγονική ήταν ένα εγχείρημα του εθνικού κράτους· στον 21ο αιώνα, έχει αναδιαμορφωθεί ως η λογική επέκταση του καπιταλιστικού ατομικισμού.
Όπως έχει επισημάνει ο βιολόγος και ιστορικός Άνταμ Ράδερφορντ, η ευγονική είχε πάντα να κάνει με τον έλεγχο. Ο ίδιος ο όρος επινοήθηκε το 1883 από τον Φράνσις Γκάλτον, εξάδελφο του Κάρολου Δαρβίνου, ο οποίος θεωρούσε την εξέλιξη ως μια διαδικασία που έπρεπε να διαχειρίζεται και να κατευθύνεται. Με την ανακάλυψη της φυσικής επιλογής, φαινόταν προφανές στον Γκάλτον ότι «αυτό που η φύση κάνει τυφλά, αργά και αδίστακτα, ο άνθρωπος μπορεί να το κάνει με προνοητικότητα, γρήγορα και ευγενικά».
Μια διαχρονική εικόνα από τις πρώτες δεκαετίες του κινήματος είναι το «δέντρο της ευγονικής» που δημιουργήθηκε για το 2ο Διεθνές Συνέδριο Ευγονικής, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Νέα Υόρκη το 1921. Με ρίζες που φέρουν τις ονομασίες επιστημονικών κλάδων από τις φυσικές, κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, το δέντρο περιβάλλεται από τη φράση «η ευγονική είναι η αυτοκατεύθυνση της ανθρώπινης εξέλιξης». Σε αυτή την εικόνα, τόσο η συσσώρευση γνώσης όσο και οι βιολογικές διεργασίες αποκτούν μια τελεολογία (σ.σ. φιλοσοφική θεωρία που εξηγεί τα πράγματα, τα φυσικά φαινόμενα ή τις εξελίξεις με βάση τον σκοπό, το τέλος ή την επιδιωκόμενη κατεύθυνσή τους). Αλλά ποιοι είναι οι στόχοι τους; Για ποιο λόγο γίνονται στην πραγματικότητα όλος αυτός ο έλεγχος, η διαχείριση και η βελτιστοποίηση;
Για τον Γκάλτον, καθώς και για τις γενιές των αφοσιωμένων ευγονιστών που τον διαδέχθηκαν, η ευγονική ήταν πολιτικά και ηθικά απαραίτητη προκειμένου να αποτραπεί η κοινωνική καταστροφή που θα προκαλούσε η εκφυλιστική παρακμή. Ακολουθώντας παλαιότερους στοχαστές όπως ο Τόμας Μάλθους, ανησυχούσαν ότι αναπαράγονταν πάρα πολλοί φτωχοί και ανεπιθύμητοι άνθρωποι. Σε σύντομο χρονικό διάστημα, οι ανώτεροι λαοί θα ξεπερνούνταν αριθμητικά και θα υποσκελίζονταν από τους φυσικά κατώτερους.
Η πρόταση της ευγονικής για μαζική διαχείριση του πληθυσμού διατυπώθηκε, επομένως, στην υπηρεσία ενός συγκεκριμένου ιδανικού για την ανθρωπότητα, όπου το καθολικό «καλύτερο» οριζόταν με εντυπωσιακά στενό τρόπο. Μέσω της έννοιας της «κληρονομικής ιδιοφυΐας», ο Γκάλτον παρουσίασε τα προνόμια του πλούτου και της κοινωνικής τάξης ως έμφυτες ιδιότητες· ενώ εξήγησε τα ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά, όπως η «αλητεία» και η «εγκληματικότητα», ως αιτίες και όχι ως συνέπειες της φτώχειας, της στέρησης και της περιθωριοποίησης. Η ευγονική ουτοπία του Γκάλτον ήταν μια ιδέα που αντανακλούσε τις προκαταλήψεις ενός συγκεκριμένου τόπου και χρόνου.
Το ίδιο ισχύει και για τη φιλελεύθερη ευγονική στην εποχή μας. Μπορούμε να αμφισβητήσουμε αν οι υποσχέσεις των εταιρειών γονιδιωματικής για «το καλύτερο μωρό» είναι αξιόπιστες. Ίσως όμως να είναι πιο σημαντικό να ρωτήσουμε ποια είναι η δική τους έννοια του «καλύτερου». Τι θεωρούν πολύτιμο και τι άνευ αξίας σε μια ανθρώπινη ζωή;
Η φιλελεύθερη ευγονική δίνει έμφαση στα θετικά. Σε μια προσπάθεια να αποστασιοποιηθεί από τις αναγκαστικές στειρώσεις του παρελθόντος, προτιμά να εστιάζει, όπως κάνει και η Nucleus, στη βελτίωση και την ενίσχυση του ανθρώπου. Όμως, στη βιολογία δεν μπορείς να επιλέξεις κάτι χωρίς να αποκλείσεις κάτι άλλο. Η θετική ευγονική και η αρνητική ευγονική είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος· χωρίς μια ιδέα για το τι είναι ανεπιθύμητο, δεν μπορεί να υπάρξει έννοια του επιθυμητού.
Ενάντια στη στενόμυαλη ευγονική ιδέα του «καλύτερου μωρού», λοιπόν, μπορούμε ίσως να αντιπαραθέσουμε μια άλλη έννοια: αυτό που αποκαλούσε «γεννητικότητα». Με κάθε γέννηση, με κάθε νέο άτομο, δημιουργείται κάτι απολύτως μοναδικό. Και ο κόσμος αναδημιουργείται.
ΠΗΓΗ:in
